kunst en publieke ruimte 

       
een representatief overzicht van kunst in de openbare ruimte in Nederland van 1970 tot heden | over deze site | hulp bij vinden

De schroef van Archimedes

Toen de gemeente ‘s-Hertogenbosch Tony Cragg (1949) uitnodigde om een fontein te realiseren, weigerde hij in eerste instantie. De Engelse beeldhouwer, winnaar van de befaamde Turnerprijs en docent aan de kunstacademie in Düsseldorf, richt zich voornamelijk op autonome sculptuur en werkt relatief weinig in opdracht voor de openbare ruimte. Hij kende Den Bosch goed omdat hij regelmatig werkte in het daar gevestigde Europees Keramisch Werkcentrum, maar kon zich niet vinden in de opdracht een fontein voor deze stad te ontwerpen. Hij vond een fontein decoratieve vormgeving die niets te maken heeft met autonome beeldende kunst. Na lang nadenken kreeg hij toch belangstelling voor het project. Craggs idee verwijst naar een elementaire ontwikkeling in de menselijke geschiedenis; het hevelen van water door middel van de schroef van Archimedes (ook wel tonmodel of vijzelmodel genoemd). Dit is een koker met een schroef van een aantal bladvormige gangen waarmee water omhoog wordt gebracht. Deze methode werd al door de oude Egyptenaren gebruikt en werd ook in Nederland in de veertiende eeuw gehanteerd voor de inpoldering van land. Zo ontstond een ‘mechanische sculptuur’, een kunstwerk waarvan de vorm bepaald wordt door de functie.

De fontein van Cragg maakt deel uit van het zogeheten Fonteinenplan van Den Bosch, dat is ontwikkeld door een adviescommissie voor kunst. Geld dat voorheen bestemd was voor allerlei kunstopdrachten werd gespaard voor een serie watersculpturen. Het kunstwerk van Tony Cragg is meer geworden dan een decoratieve fontein. Het is een symbool, een verwijzing naar het ontstaan van land en cultuur door menselijk ingrijpen. Craggs ‘Schroef van Archimedes’ is geplaatst in de vijver van het plantsoen bij de Pettelaarseweg en is vervaardigd uit een legering van koper, nikkel en aluminium. De schroef wordt aangedreven door een elektrische motor die zich onder water bevindt. Het water wordt met een snelheid van ongeveer 30 omwentelingen per minuut 6 meter hoog opgeschroefd. Het wordt met golven uit de schroefmond gestuwd en aan weerszijden valt een watergordijn. De werking van de schroef is aanschouwelijk. Tegelijkertijd wordt het zuiver functionele van de schroef ontkend. Het water wordt oneindig en schijnbaar nutteloos gecirculeerd, wat in strijd is met de oorspronkelijke werking van het apparaat. Craggs ‘Schroef van Archimedes’ krijgt daarmee niet alleen een symbolische, maar ook een esthetische waarde. (LJ)


foto: Peer van der Kruis

Kunstenaars: